مشترک شوید و مطالب را به صورت رایگان در ایمیل خود دریافت کنید

یهودیان ایران در عرصه تجارت فرش ایران

با تشکر از خانم آرزو مودی دانشجوی فرش دانشگاه سیستان و بلوچستان

وقتی ۱۴ سال پیش وارد این عرصه شدم به تاریخ فعالیت یهودیان در عرصه فرش ایران علاقمند شدم . بسیاری از ایرانیانی که من با آنها در تماس بودم و غالبا دلالان و تجار فرش نیز بودند ایین یهودی داشتند و این در حالی است که جمعیت کل یهودیان ایران چیزی کمتر از نصف یک درصد کل جمعیت ایران است .
اولین تماس من با این گروه خیابان فردوسی تهران بود. جایی که به جز یک استثنا کوچک جمعیت قریب به اتفاق بازرگانان فعال در خیابان یهودی بودند.فرش
حدودا سال ۱۹۸۰ به آمریکا برگشتم و کشف کردم که بسیاری از دلالان لس انجلس و نیویورک که به تازگی از ایران آمده بودند یهودی هستند. با تحقیقات بسیاری که بعدها در این مورد انجام دادم به این نتیجه رسیدم که یهودیان در عرصه تجارت فرش ایران نقش مهم و به سزایی بازی کرده اند.
در همان سالها هرگز فرصتی و وقتی برای تحقیق جدی در این مورد دست نداد تا اینکه امسال متوجه شدم که ممکن است نوشتن مطالبی هرچند اندک در مورد فعالیت یهودیان در این صفحات تازگی و جذابیت خود را خواهد داشت . حتی برای نوشتن و تبادل نظر هم به اندازه کافی بار معنایی با خود خواهد داشت .
متاسفانه این صفحات بخش بسیار کوچکی از تاریخ فعالیت یهودیان در عرصه فرش است . اطلاعات ارائه شده به صورت خرد خرد از مصاحبه هایی که با این افراد در امریکا و المان انجام داده ام جمع شده است . خوشبختانه دوستانی که اطلاعاتی در این مورد داشتند نیز مرا تنها نگذاشتند و اجازه استفاده از اطلاعات خود را به من دادند.
کتابها و مقاله های زیادی در مورد فعالیت و تاریخچه حضور یهودیان در خا ورمیانه و مخصوصا ایران در اسراییل و امریکا به چاپ رسیده است . خواندن این کتابها در غالب اوقات دورنمای خوبی از حضور و فعالیتهای دینی و تجاری یهودیان در این منطقه به دست می دهد.

تاریخ یهود در ایران از ۲۵۰۰ سال پیش با شکست بابلیان از کوروش کبیر اغاز می شود. کوروش با سیاست اغماض دینی که در پیش گرفته بود بقای یهودیان را در ایران بیمه کرد. اعقاب کوروش نیز این سیاست اغماض دینی را برای یهودیان در سراسر امپراطوری ایران ادامه دادند.
با روی کار امدن پارتیان در ایران وضعیت زندگی یهودیان بسیار مساعد شد. بازرگانان یهودی در سراسر امپراطوری بزرگ ایران فعالیت می کردند . اما مرکز این فعالیتها همچنان در خود سرزمین ایران قرار داشت .
در بین النهرین و مخصوصا ایران بود که دین یهود امروز با تاثیر پذیری مستقیم از اموزشهای زردشت بدین شکل که ما امروز می شناسیم تکمیل شد .
یهودیان روم و یونان به واسطه شکنجه هایی که از حکومتها ان روزگا ر می دیدند شروع به مهاجرت از فلسطین به ایران نمودندو توانستند در این سرزمین موقعیت بهتری پیداکنند.
شاه ساسانی شاپور اول یهودیان را در پناه رواداری دینی خویش جای داد . یهودیان در انجام اعمال دینی ازاد بودند وهمچون یک شهروند ازاد با انها رفتار می شد .
ساسانیان نیز مانند پارتیان از دشمنان امپراطوری روم محسوب می شدند.شاهان ساسانی در این دشمنی دیرینه یهودیان و مسیحیان را متفقین خوبی دیدند.
پیشرفت یهودیان در روابط بین الملل در این زمان اغاز شد. وابسته بودن این دسته به دو دنیای رومی _ یونانی و ایران در پیشرفت یهودیان در عرصه روابط بین الملل و ارتباط بین دو دنیای شرق و غرب بسیار موثر بود. این وابستگی باعث برقراری روابط اقتصادی و اجتماعی میان دو تمدن در دو سوی دنیای غرب و شرق وکسب سودها اقتصادی شایانی برای یهودیان شد. که ما بعدها این موفقیتهای تجاری صادراتی وارداتی یهودیان را در ایران حال حاضر مشاهده می کنیم .
در عصر ساسانیان یهودیان شروع به کوچ به مناطق شهری مانند همدان و اصفهان نمودند ودرعین حال یک دسته از این یهودیان در کردستان ساکن شدند . به کارهای کشاورزی دامداری و اباد کردن زمین روی اوردند.با یکجا نشینی و روی اوردن یهودیان به مدنیت و تمدن شهری بسیاری از انها جذب کارهایی مانند بانکداری تبادل پول و تجارت گسترده بین المللی با ترکان , کرانه خاوری مدیترانه تا هند و اسیای مرکزی شدند.
یک قرارداد تجاری یهودی مربوط به ۷۱۸ بعد از میلاد که در ختن پیدا شده است دلیلی بر این مدعاست .
با ظهور اسلام مسیحی و یهود در سرزمین ایران با قوانین تعیین شده از سوی فاتحان عرب در کنار هم در این سرزمین زندگی می کردند. مجموعه ای از قوانین جامع بر فعالیتهای انان نظارت می کرد که بر طبق این قوانین یهودیان در سرزمین مسلمین ساکن می شدند و حکومت اسلامی از حقوق مدنی انها حمایت می کرد. علاوه بر این قوانین دادن مالیات به مسلمین _ یا جزیه _ نیز برای یهودیان وضع شد. در این موقعیت یهودیان در کارهای تجاری پیشرفت کردند و به تجارت و روابط تجاری با سایر ممالک ادامه دادند. یهودیان یک سوم از جمعیت شهرهارا تشکیل می دادندوبه صورت دسته های جدا از هم می زیستند و در عین حال در تقابل و تاثیر پذیری صد در صد نسبت به هم بودند.
شروع حکومت عباسیان در ایران منافع زیادی برای ملت غیر عرب در سراسر امپراطوری ایران در بر داشت. یهودیان بین النهرین بالاخص از این جا به جایی حکومت سود بسیاری بردند. زیرا مرکزیت حکومت اسلامی از دمشق به بغداد انتقال یافت . با اینکه بین النهرین یکی از مراکز بزرگ امپراطوری به شمار می رفت اما یهودیان دامنه فعالیت خود را محدود به این ناحیه نکردند. برای مدتی تجارت انها را به سمت شرق جذب کرد و چنین حالتی تا ۷۵۰ سال ادامه یافت .
بسیاری از یهودیان در شهرهای خراسان افعانستان و ترکمنستان ساکن شدند. فعالیت یهودیان در مملکت اسلامی متمرکز شده بود وزمینه فعالیت انان در بلاد اسلامی مساعدتر از اروپا بود.
ایرانیان یهودی این دوره به کمک در توسعه تجارت جهانی و افزایش قدرت و ثروت تشویق می شدند. با این حال تعداد افرادی که دارای قدرت مالی بالایی بودند اندک بود.
قبل از شروع حکومت صفویان در ایران وضعیت یهودیان تغییر چندانی نکرده بود چنانکه وضعیت یهودیان در زمان مغول و ترکان بدون تغییر مانده بود. در زمان صفویان با ورود جهانگردان اروپایی به ایران و تاثیر پذیری شاهان صفوی از افکار اروپاییان _ که غالبا به سود یهودیان نبود_ وضعیت یهودیان رو به وخامت گرایید.
با شروع حکومت صفویان در قرن ۱۶ و افزایش روابط سیاسی و اقتصادی ایرانیان با اروپا موقعیت یهودیان تغییر کرد و این تغییر در تاریخ ثبت شده است.
صادرات مهم ایران در این دوره ابریشم , تولیدات ابریشمی و در رتبه پایین تر فرش بود. صادرات کالا به اروپا از راه خلیج فارس انجام می شد و بازرگانی از طریق حکومت اصفهان کنترل می گردید.
یهودیان سراسر تاریخ ایران همواره سعی در تمرکز فعالیتهای تجاری در مرکز حکومت سیاسی داشته اند و در اصفهان انها نمایندگان خوبی در بازرگانی بودند .
وضعیت و موقعیت تجاری تجار یهود با ورود بازرگانان ارمنی _ دسته ای از مهاجرینی که جدیدا ساکن اصفهان شده بودند_ و سعی در کنترل بازار خارجی داشتند دچار تزلزل شد. موقعیت اجتماعی یهودیان نیز با توجه به تاثیر پذیری شاهان از اروپاییان مقیم در دربار صفوی دچارتزلزل شد. به کار گیری یهودیان توسط کارفرمایان مسلمان به شدت کاهش یافت . دسته بسیار کمی از یهودیان از لحاظ مالی در موقعیت خوب و مطلوبی بودند . عده معدودی طبابت می کردند و یا به تجارت طلا مشغول بودند ولی بسیاری از یهودیان به کارهایی مانند خیاطی , بافندگی , رنگرزی , دوره گردی و دستفروشی , فروش مشروبات و دلالی عتیقه روی اورده بودند.
بسیاری از مستشرقانی که در قرن ۱۹ به ایران سفر کرده اند وضعیت زندگی یهودیان را در موقعیت تاسف باری شرح داده اند. یک سوم جمعیت شهری را یهودیان تشکیل می دادندودر محدوده شهری که به نام محله نامیده می شد زندگی می کردند. وضعیت زندگی یهودیان در شرایط نا مطلوب اجتماعی قرار داشت و این تفاوت وضعیت به خوبی انها را از سایر طبقات جامعه متمایز می نمود. در هر محدوده یهودیان با لهجه ای خاص از فارسی یهودی صحبت می کردند. که برای بقیه پارسیان یا یهودیان ایرانی سایر مناطق اسیای میانه نا شناخته بود.
با شروع قرن حاضر وضعیت اقتصادی اجتماعی یهودیان در ایران رو به بهبود گذاشت . البته چنین موردی موقعیتی ابتدایی بود . زیرا دخالت و اشتراک ایران در وضعیت تجاری اقتصادی دنیا در حال گسترش فراوانی بودو ایران تبدیل به یک بازار بزرگ و قدرتمند شده بود.
پیشرفت ایران در صنعت فرش چه در عرصه صادرات و چه در عرصه تولید چشمگیر بود.
در تمام این قرن صنعت فرش ایرانی کامل گشت و توسعه یافت . ایرانیان مخصوصا یهودیان از این منبع اقتصادی برای رسیدن به قدرت مالی و توان بالای اقتصادی استفاده می کردند. یهودیان نقش به سزایی را در گسترش و بسط موقعیت و وضعیت فرش در عرصه اقتصاد ایران ایفا کردند. بسیاری از این نمونه های موفقیت را در فعالیتهای یهودیان مشهد می توان دید . اواسط قرن هجدهم جمعیت یهودیان مشهد با کوچ دادن یهودیان قزوین به سمت مشهد توسط نادر شاه افزایش یافت.این جماعت از یهودیان در این منطقه نسبت به سایر مناطق ایران موفق و کامیاب بودند. اینچنین فرض می شد که این موقعیت نتیجه تغییر مذهب اجباری انها به اسلام در سال ۱۸۳۹ بود. با این حال انها به صورت پنهانی بر مذهب خود باقی ماندند( مانند انچه یهودیان در اسپانیا و در جاهای دیگر قبل از ان انجام داده بودند. ) و در چنین تقیه ای بسیار خوب عمل کردند و توانستند با استفاده از نام اسلام و مسلمان بودن جایگاه بسیار خوبی را در بازار مشهد تصرف کردند.( حتی امروز نیز بسیاری از یهودیان مشهد نامهای اسلامی دارند) .انان در موقعیتهای تجاری و بازرگانی بسیار پیشرفت کردند و به مراتب بالایی در عرصه تجارت دست یافتند. با شهرهایی چون تهران اصفهان شیراز وارد معاملات تجاری شدند و در سطح جهانی نیز با کشورهایی چون افغانستان و ترکمنستان معامله می کردند. تجارت و معاملات فرش و پوست بره قره کل باعث رونق و ثروتمند شدن یهودیان و رابطین تجاری انان شد. تجارت و عرصه رقابتهای تجاری یهودیان در مناطقی مانند هرات سمرقند بخارا مرو و خیو گسترده شد. در باقی شهرها جماعت یهودیان تا حال حاضر فقیر مانده اند. انها بازرگانانی نیمه قدرتمند در تجارت طلا , عتیقه , ابریشم و سنگهای قیمتی ماندند. اما در دهه ۵۰ قرن بیستم بسیاری از بازرگانان یهود موفقیتهای بی نظیری در عرصه فعالیتهای تجاری فرش به دست اوردند. یهودیان توانستند در عرصه صادرات فرش موقعیت خوبی را برای ایران و صدور فرش ایرانی کسب کنند.
همانگونه که قبلا گفته شد یهودیان مشهد فرش را به اسیای مرکزی صد سال قبل از این صادر می کردند. هنگامی که اتحادیه جماهیر شوروی سابق مرزهای خودرا به روی انان بست بسیاری از انان هدف صادرات خودرا متوجه کراچی در هند نمودند.در هندوستان انها مانند عامل یک نمایندگی عمل می کردند. فرشها را از خراسان و دیگر نواحی ایران به زاهدان و سپس هند برای انتقال به لندن حمل می کردند. چنین انتقالی به لندن تنها به این دلیل بود که در ان زمان لندن مرکز فروش فرش در غرب بود. از مناطق گوناگونی از اروپا به این شهر فرش فرستاده می شد. حتی از راه ترکیه از تهران و تبریز به این شهر فرش فرستاده می شد.
در سال ۱۸۹۸ اژانس نوع دوستی فرانسوی اولین مدرسه خود را در تهران و سایر مناطق ایران افتتاح کرد. دانش اموزان یهودی به فرانسه و فارسی اموزش داده می شدند و با عقاید غربی اروپایی تعلیم می دیدند. فرهنگ یهودی _ فارسی شروع به ناپدید شدن کردو بسیاری از یهودیان از محله به خیابون رسیدند و به راحتی با جمعیت مسلمین در امیختند.
سیاست این جمعیت تشویق به برقراری ارتباط با غیر یهودیان در سراسر جهان بود. چنین عملی نقش بسیار مهمی در پیشرفت و گستردگی روابط اجتماعی یهودیان ایرانی و ایرانیان مسلمان و دنیای غرب (اروپا) بازی کرد.
در دهه سی و چهل دلالان یهودی عتیقه در تهران بسیاری از عتیقه ها و اشیای گرانبها را به دیپلماتهای خارجی فروخته بودند وارد عرصه فرش شدند. فرشهای بسیاری به خارج از ایران صادر شد. یهودیان از چنین تجارتی با دنیای غرب و اروپا سود بسیاری بردندو در همین راستا سعی در ارتقا و گسترش روابط تجاری با دنیای غرب داشتند وقتی غرب در عرصه تجارت فرش شروع به گسترش دامنه فعالیتهای خود نمود یهودیان بیشترین تاثیر و فعالیت را در این جهانی شدن داشتند.
بسیاری از مسافرینی که به مقصد فرانسه , انگلیس , المان و ایتالیا سفر می کردند قصد در ایجاد نمایندگی برای ورود فرش و توزیع کردن انها در اروپا داشتند .
در سال۱۹۵۰تهران در عرصه اقتصاد ناگهان ترقی کرد.ایرانیان و مخصوصا یهودیان در دسته های بزرگی به تهران مهاجرت کردند تا فرصت و موقعیت جدیدی به دست اورند.هند استقلال خود را به دست اورد و مشهد عرصه تنگی برای فعالیت یهودیان شد.به همین دلیل دلالان یهودی مشهد به دیگر مکانها از جمله تهران مهاجرت کردند.
یهودیان مشهد و تجاری که دامنه فعالیت انها در خارج از تهران محدود شده بود هسته مرکزی تجارت و صادرات فرش را در دهه ۷۰میلادی در تهران تشکیل دادند.۷یا۸دسته از این گروهها درامدی بیش از ۸۰ملیون دلار در سال به دست می اوردند و نیمه دیگر درامدی در حدود ۳۰تا۴۰ملیون دلار در سال داشتند.
علاوه بر این گروه گروههای مهم دیگری از یهودیان در عرصه بازرگانی فرش شروع به رشد و رسیدن به امتیازهای بالایی در میدان فعالیت های اقتصادی کردند.خیابان فردوسی تهران دارای حداقل ۵۰ فروشگاه با فعالیت تجاری در سطح بالا تر از اوج بود.اکثر تاجرین این گروه یهودیان اصفهان بودند که در تجارت فرش پیشرفت کرده بودند . اما این پیشرفت نه در عرصه صادرات بلکه در خرده فروشی فرش به تهرانیها ,توریست ها و خارجی های شاغل در تهران بود.
من قصد بیان این مطلب را نداشتم که تنها دست اندرکاران تجارت فرش ایران یهودیان بودند بلکه این مقاله تنها اشاره ای به نقش مهم و فعالیت های یهودیان در عرصه رقابتی بازار فرش بود.



۵ دیدگاه نوشته شده است!

نظر بدهید!
  1. منصورمسیبی می‌گه:

    سلام. لطفا درصورت امکان منبعی برای آمارهای ارائه شده در متن بفرمایید تا اعداد و ارقام قابل استفاده تر بشود. با آرزوی موفقیت

  2. منصور مینایی می‌گه:

    اسم این آقای نویسنده
    شغل این آقای نویسنده
    مذهب این آقای نویسنده
    زمانی که زحمت کشیده و تحقیق کرده.

    متن شما باید از این خیلی محکم تر باشد

  3. آرزو مودی می‌گه:

    چه جالب! من این متن رو وقتی که دانشجوی فرش بودم ترجمه کردم. یعنی بیشتر از هشت سال پیش… متن ترجمه رو گم کرده بودم و سایت کارپتور هم متن رو نشون نمیداد.
    حالا شما گذاشتیدش اینجا… ولی چرا اسم نویسنده خود مقاله رو ننوشتید؟

  4. ژان پایاب می‌گه:

    سرکار خانم مودی با تشکر از شما اگر منابعی دارید لطفا در اختیار ما بگذارید تا منتشر کنیم

نام شما: (لازم)

ایمیل شما: (لازم)

آدرس سایت یا وبلاگ:

متن نظر: